بهاءالدین محمد بن حسین بن عبدالصمد عاملی

بهاءالدین محمد بن حسین بن عبدالصمد عاملی شیخ بهایی

شیخ بهایی، بهاءالدین محمد بن حسین بن عبدالصمد عاملی (953ـ 1030/1031ق)، فقیه، مفسر، ادیب، شاعر و ریاضی‌دان

برگی از زندگی

معروف به شیخ‌الاسلام و المسلمین و مجدد دین که در بعلبک لبنان متولد شد. پدرش عزالدین حسین، از شاگردان برجسته شهید ثانی بود. بهاءالدین محمد دوران کودکی خود را در جبل عامل (از نواحی شام) در روستایی به نام «جبع» گذراند. سیزده ساله بود که همراه پدر به واسطه اذیت شیعیان آن منطقه توسط دولت عثمانی به دعوت شاه طهماسب اول صفوی به ایران آمدند و در قزوین اقامت گزیدند.
وی در محضر پدر و عبدالله بن شهاب‌الدین یزدی، محمدباقر یزدی، ملاعلی مذهب و اعتمادالدین محمود کچایی به فراگیری علم مشغول شد، تا اینکه در تفسیر، فقه، اصول، ادبیات، رجال، تاریخ، حکمت، کلام، ریاضی، فلسفه، طب و سایر علوم برآمد و در زمره سرآمدان عصر خود شد. با مرگ پدر در 984ق، منصب شیخ‌الاسلامی اصفهان یافت و امور شرعی به وی محول شد. اما بعد از این سمت کناره گرفت و در فاصله سال‌های 994ـ 1008ق سفرهایی چند به خارج از قلمرو صفویه جهت زیارت، سیاحت و دانش‌اندوزی کرد. او سرانجام به ایران بازگشت و دوباره عهده‌دار منصب شیخ‌الاسلامی شد که تا پایان عمر آن را به عهده داشت. شیخ بهایی در طول حیات خود شاگردان متعددی را تربیت کرد که از آن جمله می‌توان به ملاحسن فیض کاشانی، ملامحمدتقی مجلسی معروف به مجلسی اول، ملاصدرا، ملا محمدصالح مازندرانی و محقق سبزواری اشاره کرد.
او کتابخانه بزرگی گرد آورد که از جمله چهار هزار کتابی بود که شیخ علی منشار، پدر همسرش از شهرهای هند به ایران آورده بود و پس از او به دخترش، همسر شیخ بهایی، منتقل شده بود. شیخ بهایی تمام این کتب‌ را بر دانشجویان وقف کرد. او شعر نیز می‌سرود و بهایی تخلص می‌کرد. شیخ بهایی در اصفهان درگذشت و در مشهد در جوار حرم مطهر علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) به خاک سپرده شد. هم اکنون قبر وی بین مسجد گوهرشاد و صحن آزادی و رواق امام خمینی (ره) در یکی از رواق‌ها که به نام خودش معروف است، قرار دارد.
از جمله آثار وی می‌توان به: «جامع عباسی»، «کشکول»، «حبل‌المتقین فی اِحکام اَحکام‌الدین»، حاشیة «من لایحضره الفقیه»، «خلاصة‌الحساب»، «تشریح الافلاک»، «اسطرلاب»، «بحرالحساب»، «الوجیزة‌ فی‌ الدرایة»، «مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین»، «المخلاة»، «زبدةالاصول»، «فوائد الصمدیة»، «اثبات الانوار الالهیة»، «اسرارالبلاغة»، «تهذیب البیان»، «مفتاح الفلاح فی عمل الیوم و اللیلة» و مثنوی‌های «نان و حلوا»، «نان و پنیر»، «شیر و شکر»، «طوطی‌نامه» و «سوانح‌الحجاز»اشاره کرد. از کارهای ماندگار شیخ بهایی نیز می‌توان از تقسیم آب زاینده‌رود یاد کرد. او با محاسبه دقیق و به دست آوردن آمار بارندگی مناطق مختلف اصفهان، حومه و کوهستان‌های اطراف و همچنین سرچشمه زاینده‌رود، طرق دقیق نهرها و شیب آنها و سهم استفاده آب هر باغ و محله و منزل را معین کرد. بر اساس این رساله یا آیین‌نامه که امروزه به آن دفترچه مشخصات فنی می‌گویند، تقسیم‌بندی و استفاده صحیح از آب زاینده‌رود قانونمند شد. ساخت مسجد چهارباغ و گرمابه‌ای در اصفهان از دیگر یادگارهای اوست.
3 اردیبهشت‌ماه، در تقویم ملی ایران، «روز بزرگداشت شیخ بهایی» نام‌گذاری شده است.